१. वर्ण (Alphabet System)

परिभाषा: भाषाको सबैभन्दा सानो ध्वनिलाई वर्ण भनिन्छ।
Definition: The smallest sound unit of a language is called a character or alphabet.

➤ स्वर वर्ण  Vowels – १३ : स्वतन्त्र रूपमा उच्चारण हुने वर्ण।
Definition: Letters that can be pronounced independently without other sounds.

अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः

• १. अ (A) - अमर (Amar / Immortal)
• २. आ (Aa) - आमा (Aama / Mother)

➤ व्यञ्जन वर्ण  Consonants – ३६ : स्वरको सहायताले उच्चारण हुने वर्ण।
Definition: Letters that need a vowel sound to be fully pronounced.

क ख ग घ ङ | च छ ज झ ञ | ट ठ ड ढ ण | त थ द ध न | प फ ब भ म | य र ल व | श ष स ह | क्ष त्र ज्ञ

• १. क (Ka) - कलम (Kalam / Pen)
• २. ख (Kha) - खरायो (Kharayo / Rabbit)

२. शब्द / पदवर्ग (Word / Parts of Speech)

परिभाषा: वाक्यमा प्रयोग हुने शब्दहरूको कार्य अनुसारको विभाजन।
Definition: The classification of words based on their function and role in a sentence.

• • नाम (Noun): घर (House) / पानी (Water)
• • सर्वनाम (Pronoun): म (I) / तिमी (You)
• • क्रिया (Verb): जानु (To go) / खानु (To eat)
• • विशेषण (Adjective): रातो (Red) / ठूलो (Big)
• • क्रियाविशेषण (Adverb): छिटो (Fast) / सधैँ (Always)
• • समुच्चयबोधक (Conjunction): र (And) / तर (But)
• • विस्मयादिबोधक (Interjection): आहा (Wow) / ऐया (Ouch)
• • सम्बन्धबोधक (Postposition): माथि (Above) / मुनि (Below)

३. नामका प्रकार (Noun – Forms)

परिभाषा: कुनै व्यक्ति, वस्तु, स्थान वा भाव बुझाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ।
Definition: A word that names a person, place, thing, or idea.

१. व्यक्तिवाचक (Proper): कुनै खास नाम बुझाउने। (Specific names)
Ex: १. सगरमाथा (Mt. Everest), २. काठमाडौँ (Kathmandu)

२. जातिवाचक (Common): पूरै समूह बुझाउने। (General categories)
Ex: १. नदी (River), २. मान्छे (Human)

३. द्रव्यवाचक (Material): गन्न नमिल्ने वस्तु। (Uncountable substances)
Ex: १. दूध (Milk), २. सुन (Gold)

४. भाववाचक (Abstract): भावना वा अवस्था बुझाउने। (Feelings or ideas)
Ex: १. माया (Love), २. रिस (Anger)

५. समूहवाचक (Collective): धेरै संख्या बुझाउने। (Groups of things/people)
Ex: १. हुल (Flock/Crowd), २. ताँती (Queue/Line)

४. सर्वनाम (Pronoun – Types)

परिभाषा: नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ।
Definition: A word used in place of a noun to avoid repetition.

१. पुरुषवाचक (Personal): व्यक्ति बुझाउने। (Refers to people)
Ex: १. म (I), २. तिमी (You)

२. निजवाचक (Reflexive): आफ्नै लागि प्रयोग हुने। (Refers to self)
Ex: १. आफैँ (Myself), २. स्वयम् (Self)

३. संकेतवाचक (Demonstrative): वस्तु देखाउने। (Points to something)
Ex: १. यो (This), २. त्यो (That)

४. प्रश्नवाचक (Interrogative): प्रश्न सोध्ने। (Used to ask questions)
Ex: १. को (Who), २. के (What)

५. सम्बन्धवाचक (Relative): नाता वा सम्बन्ध देखाउने। (Shows relation)
Ex: १. जसले (The one who), २. जुन (Which/Whichever)

६. अनिश्चित (Indefinite): निश्चित नभएको। (Not specific)
Ex: १. कोही (Someone), २. केही (Something)

५. क्रिया (Verb – Forms)

परिभाषा: काम वा अवस्था बुझाउने शब्दलाई क्रिया भनिन्छ।
Definition: A word that expresses an action, occurrence, or state of being.

➤ काल (Tense): समय बुझाउने। (Indicates time)
Ex: १. खान्छु (Eat - Present), २. खाएँ (Ate - Past), ३. खानेछु (Will eat - Future)

➤ वचन (Number): संख्या अनुसार क्रिया परिवर्तन। (Change based on quantity)
Ex: १. जान्छु (I go - Singular), २. जान्छौँ (We go - Plural)

➤ पुरुष (Person): बोलने, सुन्ने वा अरुको बारेमा। (Speaker, Listener, or Other)
Ex: १. म (First), २. तिमी (Second), ३. ऊ (Third)

➤ क्रियाका प्रकार (Verb Types):
Ex: १. सकर्मक (Transitive): भात खानु (Needs an object), २. अकर्मक (Intransitive): हाँस्नु (No object needed)

६. विशेषण (Adjective)

परिभाषा: नाम वा सर्वनामको विशेषता बुझाउने शब्द।
Definition: A word that describes the qualities of a noun or pronoun.

१. गुणबोधक (Qualitative): राम्रो (Good), कालो (Black)
Ex: १. राम्रो केटा (Good boy), २. निलो आकाश (Blue sky)

२. परिमाणबोधक (Quantifier): धेरै (Many), थोरै (Little)
Ex: १. धेरै पानी (Much water), २. थोरै चिनी (Little sugar)

३. संख्याबोधक (Numerical): पाँच (Five), दोब्बर (Double)
Ex: १. एक किताब (One book), २. सय रुपैयाँ (Hundred rupees)

४. संकेतबोधक (Demonstrative Adjective): यो (This), त्यो (That)
Ex: १. यो कलम (This pen), २. त्यो सहर (That city)

७. कारक (Case System)

परिभाषा: नामको क्रियासँग हुने सम्बन्ध।
Definition: The relationship of a noun or pronoun to other words in a sentence, especially the verb.

• • कर्ता (Subject): रामले (Ram - doer)
• • कर्म (Object): रामलाई (To Ram - receiver)
• • करण (Instrumental): रामद्वारा (By Ram - medium)
• • सम्बन्ध (Possessive): रामको (Ram's - ownership)
• • अधिकरण (Locative): घरमा (In the house - location)
• • अपादान (Ablative): सहरबाट (From the city - source)

८. लिङ्ग (Gender)

परिभाषा: भाले वा पोथी जाति बुझाउने वा कुनै जाति नबुझाउने।

Definition: Classification of gender as male, female, or neither.

Ex: १. पुलिङ्ग (Masculine): केटा (Boy), बाबु (Father)
Ex: २. स्त्रीलिङ्ग (Feminine): केटी (Girl), आमा (Mother)
Ex: ३. नपुंसकलिङ्ग (Neuter) किताब (Book), घर (House)

९. वचन (Number)

परिभाषा: संख्या (एक वा धेरै) बुझाउने।
Definition: Indicates whether a noun is singular or plural.

Ex: १. एकवचन (Singular): किताब (Book), कलम (Pen)
Ex: २. बहुवचन (Plural): किताबहरू (Books), कलमहरू (Pens)

१०. उपसर्ग (Prefix)

परिभाषा: शब्दको अगाडि जोडिएर नयाँ अर्थ दिने शब्दांश।
Definition: A letter or group of letters added to the beginning of a word to create a new meaning.

• प्र + स्थान = प्रस्थान (Departure)
• अ + धर्म = अधर्म (Irreligion)

११. प्रत्यय (Suffix)

परिभाषा: शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने।
Definition: A letter or group of letters added to the end of a word.

• मिठो + पन = मिठोपन (Sweetness)
• सुन्दर + ता = सुन्दरता (Beauty)

१२. समास (Compound Words)

परिभाषा: दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिलेर एउटा शब्द बन्ने।
Definition: Combining two or more words into a single meaningful word.

१. द्वन्द्व: आमा-बुबा (Mother and Father)
२. तत्पुरुष: राजपुत्र (Son of King)
३. बहुव्रीहि: चन्द्रमुखी (Moon-faced woman)

१३. सन्धि (Sandhi)

परिभाषा: दुई शब्द जोडिँदा हुने वर्णको परिवर्तन।
Definition: The sound changes that occur at the boundaries of words when they join.

१. स्वर सन्धि: राम + आलय = रामालय (Ram's house)
२. व्यञ्जन सन्धि: तत् + जन = तज्जन (That person)

१४. वाक्यका प्रकार (Sentence Types)

१. विधानवाचक (Statement): म पढ्छु। (I read.)
२. प्रश्नवाचक (Question): तिमी को हौ? (Who are you?)
३. आज्ञावाचक (Command): यता आऊ। (Come here.)
४. विस्मयवाचक (Exclamatory): कस्तो राम्रो! (How beautiful!)

१५. वाक्य रचना (Sentence Formation)

नियम (Rule): कर्ता + कर्म + क्रिया (Subject + Object + Verb).
Ex: १. म भात खान्छु। (I rice eat.)
Ex: २. सीता चिठी लेख्छे। (Sita letter writes.)

१६. मुहावरा र उखान (Idioms & Proverbs)

१. उखान (Proverb): नाच्न नजान्ने आँगन टेढो। (A bad workman blames his tools.)
२. मुहावरा (Idiom): आँखाको नानी हुनु। (To be very dear/apple of the eye.)

१७. अलंकार (Figures of Speech)

१. उपमा (Simile): ऊ सिंह जस्तै छ। (He is like a lion.)
२. रूपक (Metaphor): ऊ सिंह हो। (He is a lion.)

१८. छन्द (Poetry Meter)

१. श्लोक छन्द: (Rhyming metrics used in traditional poems.)
२. मुक्त छन्द: (Free verse poetry without strict rhythm.)

१९. विराम चिन्ह (Punctuation)

१. पूर्णविराम (।): म घर जान्छु। (I go home.)
२. अल्पविराम (,): राम, श्याम र हरि। (Ram, Shyam and Hari.)
३. प्रश्नवाचक (?): तिमी कहाँ छौ? (Where are you?)
४. विस्मयवाचक (!): आहा! कस्तो राम्रो। (Wow! How beautiful.)